تحریک مغناطیسی مغز (TMS/rTMS/Theta Burst)

راهنمای جامع آموزشی درباره روش‌های نوین تحریک غیرتهاجمی مغز و پروتکل‌های iTBS و cTBS

📚 محتوای آموزشی مبتنی بر منابع علمی معتبر
⚠️

توجه: این محتوا صرفاً جنبه آموزشی دارد و جایگزین مشاوره، تشخیص یا درمان پزشکی نیست. برای هرگونه تصمیم درمانی، حتماً با پزشک متخصص مشورت کنید.

آشنایی اولیه

TMS چیست؟

تحریک مغناطیسی فراجمجمه‌ای (Transcranial Magnetic Stimulation) یک روش غیرتهاجمی برای تحریک نواحی خاص مغز است.

🧲

اصول عملکرد

یک کویل الکترومغناطیسی روی پوست سر قرار می‌گیرد و پالس‌های مغناطیسی کوتاه تولید می‌کند. این پالس‌ها از جمجمه عبور کرده و جریان‌های الکتریکی کوچکی در بافت مغز ایجاد می‌کنند.

🔄

تفاوت TMS و rTMS

TMS: تحریک با پالس‌های منفرد
rTMS: تحریک تکراری با پالس‌های منظم و پی‌درپی که برای اهداف درمانی استفاده می‌شود.

🎯

هدف‌گیری دقیق

با استفاده از تصویربرداری مغزی و سیستم‌های ناوبری، می‌توان نواحی خاص مغز را با دقت بالا هدف قرار داد.

۱

قرار دادن کویل

کویل مغناطیسی روی ناحیه هدف در سر قرار می‌گیرد

۲

تولید میدان مغناطیسی

پالس‌های مغناطیسی از جمجمه عبور می‌کنند

۳

تحریک نورون‌ها

سلول‌های عصبی در ناحیه هدف تحریک می‌شوند

پروتکل‌های پیشرفته

تحریک Theta Burst (TBS)

Theta Burst Stimulation نوعی پروتکل rTMS است که الگوی خاصی از پالس‌ها را ارسال می‌کند و ممکن است در زمان کوتاه‌تری اثرگذار باشد.

🔬 TBS چیست؟

Theta Burst Stimulation الگویی از تحریک است که پالس‌ها را در دسته‌های سه‌تایی (bursts) با فرکانس ۵۰ هرتز ارسال می‌کند. این دسته‌ها با ریتم تتا (حدود ۵ هرتز) تکرار می‌شوند. این الگو از ریتم‌های طبیعی مغز الهام گرفته شده است.

iTBS (Intermittent)

تحریک متناوب تتا: دسته‌های burst به‌صورت متناوب (با وقفه) ارسال می‌شوند.

  • مدت جلسه معمولاً کوتاه‌تر (حدود ۳ دقیقه)
  • در ادبیات علمی، اغلب با افزایش تحریک‌پذیری قشر مغز مرتبط دانسته می‌شود
  • برخی دستگاه‌ها تأییدیه FDA برای افسردگی دارند
توجه: اثرات دقیق بسته به ناحیه مغز، پارامترها و فرد متفاوت است.
🔄

cTBS (Continuous)

تحریک پیوسته تتا: دسته‌های burst به‌صورت پیوسته (بدون وقفه) ارسال می‌شوند.

  • مدت جلسه معمولاً بسیار کوتاه (حدود ۴۰ ثانیه)
  • در ادبیات علمی، اغلب با کاهش تحریک‌پذیری قشر مغز مرتبط دانسته می‌شود
  • بیشتر در تحقیقات و کاربردهای خاص بالینی استفاده می‌شود
توجه: cTBS بیشتر پژوهشی است و درباره کاربردهای بالینی آن تحقیقات ادامه دارد.

چرا iTBS مطرح شد؟

یکی از مزایای اصلی iTBS نسبت به rTMS کلاسیک، کوتاهی زمان جلسه است. در حالی که یک جلسه rTMS معمولی ممکن است ۲۰-۴۰ دقیقه طول بکشد، یک جلسه iTBS معمولاً حدود ۳ دقیقه است. این مزیت می‌تواند دسترسی به درمان را آسان‌تر کند، اگرچه اثربخشی و مناسب بودن برای هر فرد باید توسط پزشک متخصص ارزیابی شود.

مقایسه پروتکل‌ها

rTMS کلاسیک در برابر Theta Burst

مقایسه کلی ویژگی‌های این پروتکل‌ها (بدون ورود به پارامترهای فنی دستگاه)

ویژگی rTMS کلاسیک iTBS cTBS
هدف مفهومی تعدیل فعالیت عصبی تسهیل (در برخی شرایط) مهار (در برخی شرایط)
زمان جلسه (کلی) ۲۰-۴۰ دقیقه حدود ۳ دقیقه حدود ۴۰ ثانیه
وضعیت شواهد شواهد گسترده شواهد رو به رشد بیشتر پژوهشی
تأییدیه FDA برخی دستگاه‌ها (افسردگی، OCD، میگرن) برخی دستگاه‌ها (افسردگی) محدود
ملاحظات ایمنی پروتکل‌های استاندارد مشابه rTMS مشابه rTMS

⚠️ این مقایسه کلی و آموزشی است. اثرات تسهیل/مهار قطعی نیستند و به عوامل متعددی بستگی دارند.

کاربردهای بالینی

موارد استفاده از rTMS

rTMS در حال حاضر برای برخی اندیکاسیون‌ها مورد مطالعه و استفاده بالینی قرار دارد. توجه: اثربخشی در افراد مختلف متفاوت است.

😔

افسردگی اساسی

rTMS برای برخی بیماران مبتلا به افسردگی مقاوم به درمان که به داروها پاسخ نداده‌اند، ممکن است کمک‌کننده باشد. برخی دستگاه‌ها تأییدیه FDA برای این اندیکاسیون دریافت کرده‌اند.

تأیید شده FDA
🔁

اختلال وسواس (OCD)

تحقیقات نشان داده که rTMS در برخی افراد مبتلا به OCD می‌تواند علائم را کاهش دهد. این روش معمولاً به عنوان گزینه مکمل در نظر گرفته می‌شود.

تأیید شده FDA
😰

اختلالات اضطرابی

مطالعات اولیه نشان‌دهنده پتانسیل rTMS در کمک به برخی بیماران مبتلا به اضطراب است، اما تحقیقات بیشتری لازم است.

در حال تحقیق
🚬

ترک سیگار

برخی مطالعات نشان داده‌اند که rTMS ممکن است در کاهش میل به سیگار مؤثر باشد. تأییدیه FDA برای این کاربرد وجود دارد.

تأیید شده FDA
🤕

میگرن

برخی دستگاه‌های TMS تک‌پالس برای پیشگیری از میگرن با اورا تأییدیه FDA دارند. اثربخشی از فردی به فرد دیگر متفاوت است.

تأیید شده FDA
🧪

سایر کاربردها

تحقیقات در زمینه‌های دیگر مانند PTSD، اعتیاد، درد مزمن و اسکیزوفرنی ادامه دارد. این کاربردها هنوز در مرحله تحقیقاتی هستند.

در حال تحقیق
مراحل درمان

فرآیند جلسه rTMS

یک جلسه معمول rTMS بین ۲۰ تا ۴۰ دقیقه طول می‌کشد. در اینجا مراحل کلی آن را می‌بینید:

۱

ارزیابی اولیه

پزشک سابقه پزشکی شما را بررسی می‌کند و مناسب بودن TMS برای شما را ارزیابی می‌کند. موارد منع مصرف مانند وجود فلز در سر بررسی می‌شود.

۲

تعیین آستانه حرکتی

در اولین جلسه، پزشک شدت مناسب تحریک را با یافتن آستانه حرکتی شما تعیین می‌کند. این کار با مشاهده انقباض عضلات انگشت انجام می‌شود.

۳

موقعیت‌یابی کویل

کویل مغناطیسی روی ناحیه هدف در سر قرار می‌گیرد. معمولاً برای افسردگی، کورتکس پیش‌پیشانی پشتی-جانبی چپ هدف قرار می‌گیرد.

۴

اجرای پروتکل

دستگاه پالس‌های مغناطیسی را طبق پروتکل تعیین‌شده ارسال می‌کند. شما ممکن است صدای کلیک و احساس ضربه خفیف در سر داشته باشید.

۵

پایان جلسه

پس از پایان، می‌توانید بلافاصله به فعالیت‌های روزمره خود بازگردید. نیازی به بیهوشی یا دوره بهبودی نیست.

تجهیزات

انواع کویل‌های TMS

کویل قطعه‌ای است که میدان مغناطیسی را تولید می‌کند. شکل کویل بر فوکوس، پوشش و عمق نسبی تحریک تأثیر می‌گذارد. انتخاب نوع کویل به هدف درمانی و تصمیم پزشک وابسته است.

کویل Figure-8

Figure-8

رایج‌ترین نوع کویل با فوکوس بالا. برای تحریک دقیق نواحی سطحی‌تر.

کویل دایره‌ای

Circular

طراحی ساده با پوشش وسیع. بیشتر در تحقیقات و تحریک گسترده.

کویل دو مخروطی

Double Cone

برای دسترسی به نواحی عمیق‌تر مانند نواحی میانی مغز طراحی شده.

H-coil Deep TMS

H-coil / Deep TMS

طراحی تخصصی برای دسترسی به نواحی عمیق‌تر با پوشش بالا.

کویل بیضوی

Elliptical

کویل بیضوی برای تحریک نواحی وسیع‌تر. در کاربردهای محیطی نیز استفاده می‌شود.

نکات مهم درباره کویل‌ها

"کویل عمیق‌تر همیشه بهتر است" وابسته به هدف و اندیکاسیون است
"همه کویل‌ها یکسان‌اند" فوکوس و پوشش متفاوت دارند
"هر کویلی با هر دستگاهی کار می‌کند" کویل‌ها مخصوص دستگاه هستند
تجهیزات

دستگاه‌های مطرح TMS در دنیا

انتخاب دستگاه به نیاز کلینیک، سرویس محلی و هدف درمانی بستگی دارد. هیچ برندی «بهترین مطلق» نیست.

MagVenture
تنوع بالا
Magstim
سابقه‌دار
NeuroStar
یکپارچه
BrainsWay
Deep TMS
Nexstim
نویگیشن
DEYMED
مقرون‌به‌صرفه
Neurosoft
CloudTMS
Mag & More
پژوهش
eNeura
قابل حمل
Remed
بازار آسیا
ایمنی و عوارض

ایمنی TMS

✅ مزایای ایمنی

  • غیرتهاجمی و بدون نیاز به بیهوشی
  • بدون اثرات سیستمیک داروها
  • امکان ادامه فعالیت‌های روزمره
  • عوارض جانبی معمولاً خفیف و موقتی

⚠️ عوارض جانبی احتمالی

  • سردرد خفیف (شایع‌ترین)
  • ناراحتی در محل تحریک
  • سوزن‌سوزن شدن صورت
  • خستگی یا سبکی سر

🚫 موارد منع مصرف

  • فلزات مغناطیسی در سر (ایمپلنت)
  • سابقه تشنج یا صرع
  • ضایعات مغزی یا تومور
  • برخی شرایط پزشکی خاص

مهم: قبل از درمان، حتماً تمام سابقه پزشکی خود را به پزشک اطلاع دهید.

🏛️

وضعیت تأییدیه‌های نظارتی

برخی دستگاه‌های TMS برای اندیکاسیون‌های خاص (مانند افسردگی مقاوم به درمان) تأییدیه FDA دریافت کرده‌اند. این به معنای اثربخشی تضمین‌شده برای همه افراد نیست. وضعیت تأییدیه در کشورهای مختلف متفاوت است.

انتظارات واقعی

چه انتظاری از درمان داشته باشیم؟

📅

روند کلی درمان

یک دوره درمان معمولاً شامل چندین هفته جلسات منظم است. تعداد دقیق جلسات و برنامه زمانی توسط پزشک و بر اساس پروتکل انتخابی و شرایط شما تعیین می‌شود.

👤

پاسخ‌های فردی متفاوت

پاسخ به TMS از فردی به فرد دیگر متفاوت است. برخی افراد بهبود قابل توجه تجربه می‌کنند، برخی بهبود جزئی، و برخی ممکن است پاسخ ندهند. این طبیعی است.

زمان شروع اثر

معمولاً اثرات درمانی به‌تدریج و پس از چند هفته ظاهر می‌شوند. انتظار بهبود فوری نداشته باشید. صبر و پیگیری منظم جلسات مهم است.

🚫

بدون تضمین

هیچ درمانی ۱۰۰٪ موفقیت را تضمین نمی‌کند. TMS یک گزینه درمانی است که ممکن است برای برخی افراد مفید باشد، اما جایگزین مشاوره کامل پزشکی نیست.

مقایسه رویکردها

مقایسه TMS با دارو و ECT

این مقایسه صرفاً آموزشی است و نباید مبنای تصمیم‌گیری درمانی بدون مشورت پزشک قرار گیرد.

💊

داروهای ضدافسردگی

مزایا

  • دسترسی آسان و گسترده
  • تنوع زیاد داروها
  • امکان مصرف در منزل

محدودیت‌ها

  • عوارض سیستمیک احتمالی
  • زمان شروع اثر ممکن است چند هفته باشد
  • برخی افراد پاسخ نمی‌دهند
🧲

TMS/rTMS

مزایا

  • غیرتهاجمی و بدون بیهوشی
  • بدون عوارض سیستمیک داروها
  • بازگشت فوری به فعالیت روزمره

محدودیت‌ها

  • نیاز به مراجعه مکرر به مرکز
  • موارد منع مصرف خاص (فلزات در سر)
  • هزینه ممکن است بالا باشد

ECT (الکتروشوک‌درمانی)

مزایا

  • اثربخشی بالا در موارد شدید
  • پاسخ سریع‌تر در برخی موارد
  • سابقه طولانی استفاده بالینی

محدودیت‌ها

  • نیاز به بیهوشی عمومی
  • عوارض شناختی موقتی محتمل
  • بستری یا نیمه‌بستری معمولاً لازم است

⚠️ توجه: انتخاب روش درمانی مناسب باید با ارزیابی کامل پزشک متخصص و با در نظر گرفتن شرایط خاص هر فرد انجام شود. این مقایسه جایگزین مشاوره پزشکی نیست.

باور غلط یا واقعیت؟

روشن‌سازی برخی تصورات رایج

❌ باور غلط

TMS مثل شوک‌درمانی (ECT) است و خطرناک است.

✅ واقعیت

TMS کاملاً متفاوت از ECT است. غیرتهاجمی است، نیاز به بیهوشی ندارد و عوارض معمولاً خفیف هستند.

❌ باور غلط

TMS فوراً اثر می‌کند.

✅ واقعیت

اثرات معمولاً به‌تدریج و طی چند هفته ظاهر می‌شوند. صبر و پیگیری جلسات لازم است.

❌ باور غلط

TMS همه افراد را درمان می‌کند.

✅ واقعیت

پاسخ به TMS فردی است. برخی خوب پاسخ می‌دهند، برخی نه. هیچ درمانی ۱۰۰٪ نیست.

❌ باور غلط

می‌توان TMS را در خانه و بدون پزشک انجام داد.

✅ واقعیت

TMS باید توسط متخصص آموزش‌دیده و با تجهیزات استاندارد انجام شود. خوددرمانی خطرناک است.

❌ باور غلط

iTBS همیشه بهتر از rTMS کلاسیک است.

✅ واقعیت

هر دو پروتکل مزایای خود را دارند. انتخاب بهترین گزینه به شرایط فرد و تصمیم پزشک بستگی دارد.

❌ باور غلط

TMS اعتیادآور است.

✅ واقعیت

TMS دارو نیست و پتانسیل اعتیادزایی ندارد. این یک روش فیزیکی تحریک است.

واژه‌نامه

اصطلاحات کلیدی TMS

برای درک بهتر مطالب، با این اصطلاحات آشنا شوید:

حداقل شدت تحریک لازم برای ایجاد انقباض عضلانی قابل مشاهده. برای تنظیم شدت درمان استفاده می‌شود.
قطعه‌ای از دستگاه TMS که روی سر قرار می‌گیرد و میدان مغناطیسی تولید می‌کند.
کورتکس پیش‌پیشانی پشتی-جانبی. ناحیه‌ای از مغز که اغلب در درمان افسردگی هدف قرار می‌گیرد.
الگوی خاصی از تحریک که پالس‌ها را در دسته‌های سه‌تایی با ریتم تتا ارسال می‌کند.
Intermittent Theta Burst - تحریک تتا به‌صورت متناوب (با وقفه).
Continuous Theta Burst - تحریک تتا به‌صورت پیوسته (بدون وقفه).
تحریک ساختگی که در تحقیقات به‌عنوان کنترل استفاده می‌شود. بیمار احساس می‌کند درمان می‌شود اما تحریک واقعی نمی‌گیرد.
توانایی مغز برای تغییر و سازماندهی مجدد اتصالات عصبی. TMS ممکن است این فرآیند را تحت تأثیر قرار دهد.
میزان آمادگی نورون‌ها برای فعال شدن. برخی پروتکل‌ها ممکن است تحریک‌پذیری را افزایش یا کاهش دهند.
کاهش فعالیت عصبی. برخی پروتکل‌ها با هدف مهار نواحی خاص مغز طراحی می‌شوند.
شرایط یا بیماری‌ای که یک درمان برای آن تأیید یا توصیه شده است.
شرایطی که در آن استفاده از یک درمان توصیه نمی‌شود یا ممنوع است.
وبلاگ

آخرین مقالات آموزشی

جدیدترین مطالب علمی و اخبار دنیای تحریک مغناطیسی مغز

در حال بارگذاری مقالات...
سوالات متداول

پرسش‌های رایج درباره TMS

TMS با استفاده از یک کویل الکترومغناطیسی، پالس‌های مغناطیسی کوتاه تولید می‌کند. این پالس‌ها از جمجمه عبور کرده و جریان‌های الکتریکی کوچکی در نورون‌های مغز ایجاد می‌کنند. این تحریک می‌تواند فعالیت مناطق خاص مغز را تغییر دهد.

اکثر افراد TMS را بدون درد قابل توجه تجربه می‌کنند. ممکن است احساس ضربه خفیف یا سوزش در پوست سر داشته باشید. برخی افراد در جلسات اول سردرد خفیف تجربه می‌کنند که معمولاً با گذشت زمان کاهش می‌یابد.

یک دوره معمول درمان شامل ۲۰ تا ۳۰ جلسه است که ۵ روز در هفته طی ۴ تا ۶ هفته انجام می‌شود. پروتکل‌های جدیدتر مانند theta burst ممکن است جلسات کوتاه‌تری داشته باشند. تعداد دقیق جلسات بسته به شرایط فرد و پروتکل درمانی متفاوت است.

مدت اثر TMS از فردی به فرد دیگر متفاوت است. برخی افراد بهبود طولانی‌مدت تجربه می‌کنند، در حالی که برخی دیگر ممکن است به جلسات تقویتی نیاز داشته باشند. پزشک شما می‌تواند بر اساس پاسخ شما به درمان، برنامه مناسب را تعیین کند.

بسیاری از بیماران می‌توانند همزمان با داروهای خود TMS دریافت کنند. اما برخی داروها ممکن است خطر تشنج را افزایش دهند. حتماً تمام داروهای مصرفی خود را به پزشک اطلاع دهید.

TMS معمولاً برای افرادی در نظر گرفته می‌شود که به درمان‌های معمول پاسخ نداده‌اند. برای افسردگی، معمولاً پس از عدم موفقیت حداقل یک داروی ضدافسردگی توصیه می‌شود. پزشک متخصص می‌تواند مناسب بودن TMS را برای شما ارزیابی کند.

عوارض جدی نادر هستند. شایع‌ترین عوارض شامل سردرد و ناراحتی در محل تحریک است. خطر تشنج وجود دارد اما بسیار نادر است (کمتر از ۰.۱٪). به همین دلیل رعایت پروتکل‌های ایمنی و غربالگری دقیق بیماران اهمیت دارد.

بله، معمولاً پس از جلسه TMS می‌توانید بلافاصله رانندگی کنید و فعالیت‌های روزمره خود را انجام دهید. نیازی به بیهوشی یا آرامبخش نیست و اغلب بیماران می‌توانند در همان روز به کار بازگردند.

پوشش بیمه‌ای برای TMS بسته به نوع بیمه و شرکت بیمه‌گر متفاوت است. برخی بیمه‌ها TMS را برای اندیکاسیون‌های خاص مانند افسردگی مقاوم به درمان پوشش می‌دهند. برای اطلاعات دقیق، با شرکت بیمه خود و مرکز درمانی تماس بگیرید.

TMS (تحریک مغناطیسی فراجمجمه‌ای) اصطلاح کلی است. rTMS (تکراری) به تحریک‌های منظم و پی‌درپی اشاره دارد که در درمان استفاده می‌شود. در عمل، وقتی از TMS درمانی صحبت می‌شود، معمولاً منظور rTMS است.

سوالات متداول درباره Theta Burst (TBS)

Theta Burst یک پروتکل نسبتاً جدیدتر TMS است که پالس‌ها را به صورت دسته‌ای (burst) ارسال می‌کند. مطالعات نشان داده‌اند که این روش ممکن است اثرات مشابه rTMS کلاسیک را در زمان کوتاه‌تر ایجاد کند، اما این موضوع هنوز در حال پژوهش است.

iTBS (متناوب) معمولاً با هدف افزایش تحریک‌پذیری و cTBS (پیوسته) با هدف کاهش تحریک‌پذیری استفاده می‌شود. با این حال، این اثرات قطعی نیست و بسته به فرد، ناحیه مغزی و پارامترها ممکن است متفاوت باشد.

نه لزوماً. هر دو پروتکل مزایا و کاربردهای خود را دارند. مطالعات نشان داده iTBS ممکن است اثربخشی مشابه با جلسات کوتاه‌تر داشته باشد، اما انتخاب بهترین پروتکل به شرایط فرد و تصمیم پزشک بستگی دارد.

جلسات TBS معمولاً کوتاه‌تر از rTMS کلاسیک هستند. زمان دقیق بسته به پروتکل و دستگاه متفاوت است و می‌تواند از چند دقیقه تا حدود ۲۰ دقیقه باشد. پزشک شما اطلاعات دقیق‌تر را ارائه می‌دهد.

cTBS هم در تحقیقات و هم در برخی کاربردهای بالینی استفاده می‌شود. کاربرد بالینی آن محدودتر از iTBS است و بیشتر در زمینه‌های خاص مانند کاهش فعالیت نواحی خاص مغز بررسی می‌شود.

پروفایل ایمنی TBS به طور کلی مشابه rTMS کلاسیک است. عوارض شایع مانند سردرد خفیف و ناراحتی محل تحریک ممکن است رخ دهد. ریسک تشنج بسیار نادر اما موجود است و غربالگری مناسب ضروری است.

منابع علمی

منابع معتبر برای مطالعه بیشتر

برای کسب اطلاعات دقیق‌تر، مطالعه منابع زیر توصیه می‌شود:

دایرکتوری مراکز

پیدا کردن مراکز ارائه‌دهنده TMS در ایران

این فهرست صرفاً معرفی اطلاعات عمومی مراکز است و توصیه پزشکی محسوب نمی‌شود. ترتیب نمایش بر اساس رتبه‌بندی کیفی نیست.

می‌خواهید بیشتر بدانید؟

برای دسترسی به مقالات تخصصی، راهنماهای آموزشی و آخرین تحقیقات در زمینه TMS

درباره این محتوا

نویسنده: دکتر علی محمد کمالی (دکترای تخصصی علوم اعصاب)
بازبینی علمی: دکتر علی محمد کمالی (دکترای تخصصی علوم اعصاب)
آخرین بروزرسانی: بهمن ۱۴۰۴ (۴ فوریه ۲۰۲۶)

⚠️ این محتوا صرفاً جنبه آموزشی دارد و نباید به عنوان توصیه پزشکی تلقی شود. برای تصمیم‌گیری درباره درمان، حتماً با پزشک متخصص مشورت کنید.